نشریه مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

نشریه مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

سیر تحول تصویرسازی کتاب‌های درسی دینی کودکان و نوجوانان در ایران از ابتدای قاجار تا سال ۱۴۰۰ ه.ش

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته مقطع دکتری رشته پژوهش هنر، دانشگاه هنر اصفهان، ایران و عضو هیات علمی دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، ایران
2 دانشیار گروه نگارگری،دانشکده هنر،دانشگاه شاهد،‌تهران،‌ایران
10.22034/jivsa.2026.578858.1157
چکیده
تدوین کتاب‌های آموزشی دینی برای کودکان و نوجوانان پیشینه‌ای طولانی در ایران دارند. اهمیت پژوهش بر روی تصویرسازی این کتاب‌ها به تحول زبان بصری است که در آنها اتفاق افتاده است. به همین روی، سیرتحول تاریخی این تصویرسازی‌ها در ایران از ابتدای پیدایش این گونه خاص از اواخر قاجار تا کنون، مدنظر این پژوهش است. جامعه پژوهش شامل کتاب‌های دینی دوره ابتدائی در ایران است که دارای تصویرسازی هستند و مبانی تحلیل شامل سبک بصری و شیوه‌های اجرائی (تکنیک) به کار رفته در این آثار است. روش تحقیق این پژوهش، توصیفی تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای- میدانی است. مساله این است: در تصویرسازی کتاب‌های درسی دینی کودکان و نوجوانان در ایران از عصر قاجار تا کنون چه تحولاتی از حیث سبک بصری و شیوه اجرائی شکل گرفته است؟ مطالعات انجام شده نشانگر آن است که این تصویرسازی‌ها شامل پنج دوره کلی هستند که هر دوره تحول و تمایز جدی به لحاظ سبک بصری غالب و شیوه‌های اجرائی مشهودتر نسبت به دوره قبل و بعد خود داشته و شیوه تصویرسازی آن قابل تشخیص است: ۱. از اوایل قاجار تا ۱۲۷۶ه.ش، ۲. از ۱۲۷۶ تا ۱۳۴۵ه.ش، ۳. از ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۷ه.ش، ۴. از ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۷ه.ش، ۵. از ۱۳۷۸ تا ۱۴۰۰ه.ش هستند که هر دوره تحول و تمایز جدی به لحاظ سبک بصری غالب و شیوه‌های اجرائی مشهودتر نسبت به دوره قبل و بعد خود داشته. نخستین تصویرسازی‌ها عموما بدون داشتن کتاب و ابعادی مشخص در قالب چاپ‌های عید‌سازی منتشر شده‌اند. پس از آن به تدریج چاپ‌های سیاه سفید و تک رنگ جایگزین گردید. از ۱۳۵۸ چاپ‌های چند رنگ با روحیۀ نوجوانانه غلبه دارد. از ۱۳۷۸ به بعد، تصویرسازی‌ کتاب‌های درسی دینی، با سبک‌ها و تکنیک‌های بصری بسیار متنوع و کاربرد زیاد تصاویر در قیاس با متن همراه است.
کلیدواژه‌ها

  • تاریخ دریافت 23 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 24 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 04 خرداد 1405