1
استادیار گروه ارتباط تصویری، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.
2
کارشناسی ارشد گروه نقاشی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.
10.22034/jivsa.2026.593038.1211
چکیده
در دهههای اخیرمفهوم فضا به یکی از مهمترین محورهای مطالعات هنر معاصر تبدیل شده و تحلیل آثار هنری بر پایه نظریههای فضامحور، افقهای تازهای را در پژوهشهای میانرشتهای گشوده است. در این میان، نظریه هتروتوپیای میشل فوکو با تبیین «فضاهای دیگر» امکان تحلیل آثاری را فراهم میآورد که از طریق سازماندهی فضا، تجربهای متفاوت از حضور، ادراک و تعامل مخاطب ایجاد میکنند.سیا ارمجانی با بهرهگیری از عناصر معماری، مجسمه و فضای عمومی، آثاری خلق کرده است که فراتر از کارکردهای متعارف فضا، زمینه شکلگیری تجربههای چندلایه و مشارکتی را فراهم میسازند. با وجود پژوهشهای انجامشده درباره ابعاد اجتماعی، سیاسی و معماری آثار وی، تحلیل آنها بر اساس نظریه هتروتوپیا کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ازاینرو، پژوهش حاضر با هدف تبیین ویژگیهای هتروتوپیایی آثار منتخب ارمجانی و بررسی چگونگی تبیین آنها در چارچوب اصول ششگانه هتروتوپیای فوکو انجام شده است. این پژوهش از نظر رویکرد، کیفی و از نظر روش، تحلیلی-تطبیقی است. دادههای پژوهش از طریق مطالعات کتابخانهای و اسناد تصویری گردآوری شده و چهار اثر «پل بر فراز درخت»، «اتاق مطالعه آلفرد وایتهد»، «باغ مطالعه» و «آلاچیق برای دو آنارشیست» بر پایه چارچوب نظری پژوهش تحلیل شدهاند.در فرایند تحلیل، ویژگیهای کالبدی و فضایی آثار، رابطه آنها با محیط، نحوه ورود و عبور و چگونگی حضور مخاطب، پیش از تطبیق با اصول هتروتوپیا مورد بررسی قرار گرفته است.یافتهها نشان میدهد که اصول همنشینی فضاهای ناهمگون، نظام ورود و عبور، گسست زمانی و کارکرد انتقادی فضا بیش از سایر اصول هتروتوپیا در این آثار نمود یافتهاند. همچنین ارمجانی با بازتعریف عناصر آشنای معماری و تبدیل آنها به فضاهایی برای مکث، گفتوگو و مشارکت، رابطهای نو میان هنر، معماری و فضای عمومی ایجاد میکند. بر این اساس، آثار منتخب وی از ظرفیت خوانش هتروتوپیایی برخوردارند و این چارچوب نظری میتواند امکان خوانشی نو از نسبت فضا، مخاطب و هنر معاصر را فراهم آورد.