عجایب‌نامه‌ها دسته‌ای از آثار شبه‌علمی جهان کهن اقوام و ملل ساکن در سرزمین‌های اسلامی هستند که شایستۀ دسته‌بندی در یک نوع ادبی خاص هستند. این گونه آثار، توصیفی از ناشناختگی جهان پیرامون مردمان گذشته و پاسخ به رفع پرسش و دل‌نگرانی ناشی از این نادانسته‌ها به‌دست‌می‌دهند. اطلاعات عجایب‌نامه‌ها را می‌توان در سفرنامه‌ها، رمانس‌های خاص و عام و قصه‌های کوتاه و بلند کهن یافت. نسخۀ خطی منحصر‌به‌فرد «عجایب‌المخلوقات»، منسوب به ابوالحسن نائینی، که تنها نسخۀ موجود آن در کتابخانه دانشگاه پرینستون نگهداری‌می‌شود، نمونه‌ای کم‌نظیر از متون عجایب‌نگاری فارسی است که تمرکز آن بر موضوعات طلسم، جادو و پدیده‌های خارق‌العاده است. پژوهش حاضر به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر مشاهدۀ مستقیم نسخه، از طریق بررسی گونۀ فکسی‌میل آن، به توصیف و بررسی ساختار محتوایی و صوری این اثر می‌پردازد. نسخۀ مذکور شامل دو بخش اصلی است که بر خلاف شیوۀ رایج فصل‌بندی، عنوانی برای آن‌ها ذکر نشده‌است؛ بخش نخست، دربردارندۀ متنی با محتوای طلسمات، جادوها و امور شگفت‌انگیز بوده و بخش دوم، به مجموعه‌ای از نگاره‌ها اختصاص دارد که گاه پیوند مستقیمی با متن دارند و گاهی به‌صورت مستقل ترسیم‌شده‌اند. بررسی عناصر زبانی، سازماندهی مطالب، نحوۀ چینش صفحات، سبک نگارش و ویژگی‌های تصویری این نسخه نشان‌می‌دهد که اثر حاضر نه تنها از نظر موضوعی جایگاهی خاص در سبک عجایب‌نگاری دارد، بلکه از منظر ساختار غیرمعمول و فقدان عنوان‌بندی، حاوی الگوی متفاوتی از نظم‌بخشی به دانش، در نسخه‌پردازی ایرانی بوده و دنبالۀ سنت عجایب‌نامه نویسی در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی است. لذا نسخه‌ مذکور با وجود کتابت در کانون‌های دیوانی، متأثر از محتوای اثر، دارای متن و نقاشی عام ایرانی، به سبک دورۀ قاجار و سبک‌ یونانی ـ رومی است.