نشریه مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

نشریه مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

نقوش هندسی و گیاهی در محراب‌نماهای کاشیِ بناهای دورۀ تیموری یزد؛ مطالعه‌ای بر مبنای سبک منطقه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری باستان‌شناسی (دوران اسلامی)، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر، اصفهان، ایران.
10.22034/jivsa.2026.583636.1177
چکیده
در دورۀ تیموری، استان یزد شاهد ظهور نمونه‌های منحصربه‌فردی، از محراب‌نماهای کاشی بوده است. این عناصر معماری، به دلیل ویژگی‌های ساختاری و تزیینی متمایز، مؤلفه‌‌ای کلیدی برای شناسایی و تفکیک سبک کاشی‌کاری‌های ناحیه یزد، از دیگر نقاط تحت حاکمیت تیموریان در ایران به شمار می‌روند و در مجموع، یک سبک منطقه‌ای متمایز را پدید آورده‌اند. با توجه به کمتر شناخته بودن محراب‌نماها به عنوان یکی از تزیینات شاخص این دوره، پژوهش حاضر با هدف شناسایی، معرفی و طبقه‌بندی این عناصر در بناهای دورۀ تیموری استان یزد انجام شده است. پرسش اصلی بدین‌گونه مطرح می‌شود: رایج‌ترین و برجسته‌ترین طرح‌ها و نقوش هندسی و گیاهی در محراب‌نماهای کاشی بناهای دورة تیموری استان یزد کدام هستند؟ پژوهش پیش‌رو با اتکا به روش‌های میدانی و استناد به منابع مکتوب به تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده از سیزده نمونه مطالعاتی می‌پردازد و به شیوه‌ای تفسیری-تاریخی، نتایج آن را مورد بحث قرار می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهند که استفاده از محراب‌نماهای کاشی، سُنتی خاص منطقه یزد بوده و نمونه‌های مشابه آنها، در دیگر مناطق فرمانروایی تیموریان در ایران، مشاهده نمی‌شود. به‌طورکلی، کاربرد محراب‌نماهای کاشی برای نشان دادن جهت قبله در اماکن تاریخی دورۀ تیموری، شیوه‌ای منحصربه‌فرد و رایج در یزد بوده است. علاوه‌براین، با توجه به ویژگی‌های تزیینی مشترک در بین محراب‌نماهای کاشی ابنیه استان یزد، می‌توان اذعان نمود که در این ناحیه، از الگویی تقریبا رایج و واحد در به کارگیری محراب‌نماها استفاده شده است. بنابراین، وجود خود محراب‌نماها از یکسو و ویژگی‌های تزیینی مشترک آنها از سوی دیگر، گواهی بر وجود یک سنت هنری و سبک منطقه‌ای متمایز در ناحیه‌ یزد است که شواهد آن در این برهه زمانی، در استان یزد به وضوح مشهود است.
کلیدواژه‌ها

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 21 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 08 تیر 1405