مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

تحلیل رنگ در سه نگاره از اسکندر در شاهنامه‌ بزرگ ایلخانی براساس نظریه رنگ ایتن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی‌ارشد گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
2 عضو هیات علمی گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
3 دانشجوی دکتری گروه هنر اسلامی، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/jivsa.2025.564185.1140
چکیده
شاهنامه بزرگ ایلخانی یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های نگارگری ایرانی است که در آن رنگ به‌عنوان عنصری معناپرداز و تاثیرگذار بر ادارک حسی و عاطفی مخاطب به‌کار رفته است. ویژگی‌های شاخص شاهنامه ایلخانی؛ دقت در جزئیات، رنگ‌های زنده و غنی، هماهنگی میان فرم و محتوا و تأکید بر حرکت و بیان احساسات ا‌ست. این زمینه تاریخی و هنری اهمیت ویژه‌ای به مطالعه رنگ در نگاره‌های این شاهنامه می‌دهد، زیرا رنگ در این آثار نه‌تنها جنبه تزئینی دارد، بلکه حامل پیام‌های احساسی، نمادین و معنایی است. هدف این پژوهش تحلیل رنگ در سه نگاره منتخب از شاهنامه بزرگ ایلخانی شامل «اسکندر و درخت سخنگو»، «اسکندر سد آهنین می‌سازد» و «بر تخت نشستن اسکندر» برا‌ساس نظریه‌ی‌ یوهانس ایتن و شناخت تأثیر رنگ‌ها بر تجربه بصری و احساس بیننده است. با توجه به هدف پژوهش این پرسش مطرح می‌شود که؛ تحلیل و بررسی کاربرد رنگ در شاهنامه بزرگ ایلخانی براساس نظریه رنگ ایتن چگونه است؟ این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای است. نمونه‌ها به‌صورت هدفمند و براساس معیارهای مضمون (موضوع نبرد و حکمت)، کیفیت حفظ‌شده رنگ‌ها و دسترسی به نسخه‌های معتبر انتخاب شدند. دسترسی به نمونه‌ها از طریق کتابخانه‌ها و موزه‌های خارجی فراهم شد و تحلیل رنگ‌ها بر اساس تضاد رنگ‌ها، دمای رنگ و تأثیر روانی آن‌ها انجام گرفت. نتایج نشان می‌دهد که در نگاره «اسکندر و درخت سخنگو»، رنگ‌های سرد و رازآلود حس تفکر، تأمل و درون‌نگری ایجاد می‌کنند؛ در نگاره «اسکندر سد آهنین می‌سازد»، رنگ‌های گرم و پرتحرک حس انرژی، حرکت و اراده جمعی را منتقل می‌کنند؛ و در نگاره «اسکندر بر تخت نشسته»، ترکیب رنگ‌های سلطنتی و متعادل، شکوه، آرامش و وقار را القا می‌کند. این یافته‌ها تأکید می‌کنند که رنگ‌ها در نگاره‌های ایلخانی نه‌ تنها نقش تزئینی دارند، بلکه ابزار قدرتمندی برای روایت و ایجاد تجربه بصری ویژه هستند. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی وروش گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای است. نمونه‌ها به صورت هدفمند و براساس معیارهای مضمون (موضوع نبرد و حکمت)، کیفیت حفظ‌ شده رنگ‌ها و دسترسی به نسخه‌های معتبر انتخاب شدند. دسترسی به نمونه‌ها از طریق کتابخانه‌ها و موزه‌های داخلی فراهم شد و تحلیل رنگ‌ها بر اساس تضاد رنگ‌ها، دمای رنگ و تأثیر روانی آن‌ها انجام گرفت. نتایج نشان می‌دهند که در نگاره «اسکندر و درخت سخنگو»، رنگ‌های سرد و رازآلود حس تفکر، تأمل و درون‌نگری ایجاد می‌کنند. در نگاره «اسکندر سد آهنین می‌سازد»، رنگ‌های گرم و پرتحرک حس انرژی، حرکت و اراده جمعی را منتقل می‌کنند؛ و در نگاره «اسکندر بر تخت نشسته»، ترکیب رنگ‌های سلطنتی و متعادل، شکوه، آرامش و وقار را القا می‌کند. این یافته‌ها تأکید می‌کنند که رنگ‌ها در نگاره‌های ایلخانی نه‌تنها نقش تزئینی دارند، بلکه ابزار قدرتمندی برای روایت و ایجاد تجربه بصری ویژه هستند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Color Analysis in Three Portraits of Alexander in the Ilkhanid Shahnameh Based on Iten's Color Theory

نویسندگان English

Mahsa Attar Sani 1
Hashem Hoseini 2
Ghazaleh Beik Mohamadi 3
1 M.A. student at Art Research Department, Faculty of Arts, Neyshabur University, Neyshabur, Iran
2 Academic Member at Department of Art Research, Faculty of Arts, Neyshabur University, Neyshabur, Iran
3 Ph.D. Student at Department of Islamic Art, Faculty of Handicrafts, Isfahan Art University, Isfahan, Iran
چکیده English

The Great Ilkhanid Shahnameh, with the influence of Mongol, Chinese, and Central Asian arts, presented remarkable innovations in composition, design, and the use of color. This historical and artistic background gives special importance to the study of color in the illustrations of this Shahnameh, because color in these works not only has a decorative aspect, but also carries emotional, symbolic, and semantic messages. The purpose of this research is the analysis of color in three selected illustrations from the Great Ilkhanid Shahnameh, including “Alexander and the Talking Tree”, “Alexander Builds the Iron Wall”, and “Alexander Enthroned”, based on Johannes Itten’s theory and the recognition of the effect of colors on visual experience and the viewer’s feelings. Considering the aim of the research, this question is raised: how is the analysis and study of the application of color in the Great Ilkhanid Shahnameh according to Itten’s color theory?The samples were selected purposefully and based on the criteria of subject (the theme of battle and wisdom), the preserved quality of the colors, and access to reliable versions. Access to the samples was provided through domestic libraries and museums, and the analysis of colors was carried out based on color contrasts, color temperature, and their psychological effects. The results show that in the illustration “Alexander and the Talking Tree”, cold and mysterious colors create a sense of thought, contemplation, and introspection; in the illustration “Alexander Builds the Iron Wall”, warm and dynamic colors convey a sense of energy, movement, and collective will; and in the illustration “Alexander Enthroned”, the combination of royal and balanced colors evokes magnificence, peace, and dignity. These findings emphasize that colors in the Ilkhanid illustrations not only have a decorative role, but also are a powerful tool for narration and creating a unique visual experience

کلیدواژه‌ها English

Miniature Painting
Tabriz School of Ilkhanid
Great Ilkhanid Shahnameh
Alexander
Itten

  • تاریخ دریافت 13 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 26 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 30 آذر 1404