نشریه مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

نشریه مطالعات بین‌رشته‌ای هنرهای تجسمی

گونه‌شناسی برهمکنش تصویر و نوشتار در نقش‌برجسته‌های سنگی عصر ساسانی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد نقاشی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 استادیار گروه نقاشی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/jivsa.2025.548050.1133
چکیده
از دوران حکومت ساسانیان، حدود 38 نقش‌برجسته سنگی به جا مانده است، که در ۱۰ مورد تصاویر و نوشتار در کنار هم قرارگرفته‌اند. این نقش‌برجسته‌ها اسناد تاریخی بی‌بدیلی ‌محسوب می‌شوند که بازنمایانندة مهم‌ترین وقایع و موضوعات ایدئولوژیک ساسانیان هستند. هر چند نقش‌برجسته‌های ساسانی تا کنون بارها مورد مطالعه پژوهشگران قرار گرفته‌اند، ولی مطالعات درباره تاثیر همنشینی کلمات و تصاویر در ساخت و انتقال پیام نقش‌برجسته‌های ساسانی معدود است. هدف این پژوهش گونه‌شناسی رابطه تصاویر و نوشتار در نقش‌برجسته‌های سنگی ساسانی و نقش هر بخش در انتقال اطلاعات است.
جامعه آماری این پژوهش، شامل نقش برجسته‌هایی است که هر دو وجه نوشتاری و تصویری را در خود جای داده‌اند؛ از آن میان ۵ نمونه که هر دو بخش نسبتاً سالم و قابل خوانش بودند انتخاب شدند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی، شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای- اسنادی و چارچوب نظری تحلیل داده‌ها بر مبنای نظریات پری نودلمن در راستای برهمکنش متن و تصویر در روایت مصور است.
نمونه‌های پژوهش را می‌توان بر اساس موضوع به دو گروه نقش‌برجسته‌های شاهی و نقش‌برجسته‌های دینی تقسیم کرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که ساسانیان با آگاهی کامل از قابلیت‌های تصاویر و نوشتار به عنوان دو نظام بیانی متفاوت، نقش‌برجسته‌های سنگی را به عنوان یک رسانه تصویری-کلامی به کار گرفته‌اند. بخش تصویری در نقش‌برجسته‌های سنگی بیش از هرچیز «شاه» را در باشکوه‌ترین حالت نشان می‌دهد. روایت‌های جانبی و جایگاه سایر افراد بر اساس نمادهای تصویری مشخص می‌شوند. در نقش برجسته‌های دینی تصویر به حداقل می‌رسد و مراتب سلوک معنوی و آموزه‌های دینی در نوشته‌ها ثبت گردیده‌اند. با کمی ساده‌سازی می‌توان گفت: اطلاعات مربوط به جهان عینی در تصاویر، و مفاهیم ذهنی و شهودی در نوشته‌ها منعکس شده‌اند.
کلیدواژه‌ها

دوره 4، شماره 8 - شماره پیاپی 8
تابستان 1404
صفحه 87-103

  • تاریخ دریافت 28 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 17 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 20 مهر 1404